بررسي و كنترل همه گيري ها

اپيدمي چيست ؟

همه گيري (Epidemic) عبارتست از : بروز "غيرمعمول" يك بيماري، رويداد، رفتار ويژه مرتبط با سلامت (مانند مصرف سيگار)، يا ديگر وقايع مرتبط با بهداشت (نظير سوانح و تصادفات) كه آشكارا بيش از رويداد پيش‌بيني شده (Expected Occurrence) باشد. موارد پيش بيني شده، مواردي است كه پيش از وقوع همه گيري در آن منطقه روي مي‌داده است. به عبارت ديگر، وقوع بيش از "حد قابل انتظار" بيماري، واقعه يا رفتار ويژه را نسبت به حالت عادي، در همان منطقه، در همان جمعيت و در همان فصل از سال ، همه گيري مي‌گويند.

مثلا بيماري "وبا" در حالت عادي در ايالات متحده وجود ندارد. از اين رو حتي يك مورد از آن نيز مي‌تواند در آن كشور يك "همه گيري بالقوه" تلقي شود. ولي در كشوري مثل بنگلادش كه حالت بومي دارد، حتي مشاهده چند صد مورد از اين بيماري نيز مي‌تواند عادي تلقي شود و بروز آن قابل پيش بيني است. يادآور مي‌شود كه همه گيري بيماري در پرندگان را Epornithic و همه گيري در ساير جانوران (مثل دام ها) را Epizootic مي‌گويند. از بيماري هاي مشتركي كه به ويژه در بين حيوانات به صورت همه گير در مي‌آيند مي‌توان، سياه زخم، تب مالت، هاري، آنفلوآنزا، تب دره ريفت، تب  Q و آنسفاليت هاي ژاپني و اسبي را نام برد.

بعضي واژه "طغيان" (Outbreak) را به جاي "همه گيري" به كار مي‌برند كه كمتر موجب وحشت مردم شود و واژه همه گيري را براي بروز بيش از اندازه بيماري بكار مي‌برند. در اپيدمي و طغيان، اختلاف موارد پيش بيني شده و موارد پيش آمده از نظر آماري معنادار است. در مقابل، اصطلاحي ديگر داريم تحت عنوان "انحراف" يا ""Aberration” انحراف، صرفا تجاوز از توزيع معمولي را بيان مي‌كند و اين تجاوز از نظر آماري معنادار نيست. جهت محاسبه "انحراف" ، موارد گزارش شده در4 هفته اخير را با تعداد گزارش شده از بيماري در 5 سال گذشته مقايسه مي‌كنيم.

مثال هايي از همه گيري ها

·        افزايش موارد "سالك" در خوزستان در جريان جنگ عراق با ايران كه به علّت تغذيه جوندگان مخزن بيماري از پس مانده هاي غذايي رزمندگان در بيابان ها و در نتيجه، افزايش تراكم پشه ناقل بيماري (فلبوتوم) پديد آمده بود

·        همه گيري هپاتيت E در سال 70ـ1369 در كرمانشاه كه در اثر آلودگي آب رودخانه "قره سو" ايجاد شده بود و موجب ابتلاي عده اي از سكنه شهر كرمانشاه و مرگ عده اي از زنان باردار گرديد

·        بروز بيش از حد مورد انتظار وبا در برخي نقاط كشور

·        همه گيري حصبه در بين آوارگان عراقي كه در سال 1370 پس از تهاجم ارتش عراق به شمال آن كشور و پناهنده شدن مردم آن منطقه به ايران اتفاق افتاد و بروز همه گيري حصبه مقاوم به درمان با كلرامفنيكل در تهران و چند استان ديگر در سال 1374

·        بروز تب خونريزي دهنده كنگو ـ كريمه (CCHF) طي سال هاي 1379 و 1380 در تعدادي از استان هاي ايران

·        بروز هيستري دسته جمعي در بين دانش آموزان مدرسه اي در اردكان يزد در سال 1373 در جريان واكسيناسيون همگاني فلج اطفال، كه طي آن دانش آموزان به هيستري جمعي با بروز حالت فلجي دچار شدند، و بروز بيماري مشابه در سال 1381 در بين دانش آموزان شهرستان سردشت

  • بروز بيش از حد مورد انتظار آبله مرغان، اوريون، گلودرد چركي، عفونت هاي تنفسي ويروسي در بين دانش آموزان و كودكان مهدكودك ها در نقاط مختلف كشور
  • بروز تعداد زيادي از حوادث، تصادفات رانندگي و بيماري هاي مزمن
  • بروز هرچند سال يكبار آنفلوآنزا در اثر دريفت آنتي ژنيك در نقاط مختلف كشور
  • همه گيري تاريخي بيماري هاي طاعون و تيفوس در جوامع انساني. زينسر مي‌گويد يك شپش موجب عقب نشيني ناپلئون از مسكو شد كه اين جمله مبيّن رخنه اپيدمي تيفوس در بين افراد ارتش ناپلئون است
  • همه گيري آنفلوآنزا، جنون گاوي، سياه زخم، بروسلوز و غيره در حيوانات
  • همه گيري SARS (سندروم تنفسي حاد و شديد) ناشي از كرونا ويروس در جنوب شرقي آسيا در اوائل سال 2003 ميلادي و سپس انتشار جهاني آن به صورت پاندمي

 

و بسياري از حالات  يا بيماري هاي ديگر كه دائما جوامع انساني با آن ها دست به گريبانند و در اين نوشته مختصر، فرصت پرداختن به آن نيست.